Boekanalyse van Roald Dahls meesterwerk
Titel: Matilda
Auteur: Roald Dahl
Illustrator: Quentin Blake
Pagina's: 206
Publicatie: 1988
Uitgeverij: De Fontein
Genre: jeugdliteratuur, fantasie, humor
Achterflap
Matilda is briljant. Ze is een gevoelig meisje dat geweldig goed kan leren. Toen ze anderhalf was, kon Matilda als praten als een volwassene, met drie jaar kon ze lezen en als voor de vijf was, las ze boeken van wereldberoemde schrijvers. Maar haar ouders behandelen haar als een onderkruipsel. Ze vinden haar maar lastig en dulden Matilda totdat ze haar het huis uit kunnen jagen naar een ander deel van het land of liever nog veel verder weg. Matilda besluit zich eens goed kwaad te maken. Ze bedenkt slimme straffen voor haar ouders. En als het hoofd van de school haar ook wil aanpakken, ontdekt Matilda dat ze iets kan wat niemand anders kan.
Belangrijke personages
- Meneer en mevrouw Wurmhout: de ouders van Matilda die helemaal geen interesse hebben in haar en het emotioneel verwaarlozen.
- Mevrouw Fens: de bibliothecaresse die Matilda helpt met het uitzoeken van boeken.
- Juffrouw Engel: haar meelevende juffrouw door wie Matilda begrepen voelt en bij wie ze veilig is.
- Juffrouw Bulstronk: het tirannieke hoofd van de school door wie Matilda de grenzen van haar kracht ontdekt.
Thema's
- De overwinning van intellect, empathie en veerkracht over brute kracht en morele corruptie binnen een dysfunctionele volwassen wereld.
- Machteloosheid en verwaarlozing. Kinderen die moeten overleven in de grote mensen wereld.
- Symboliek boeken versus televisie. lezen symboliseert ontsnapping, kennis en ontwikkeling van moreel kompas. Televisie symboliseert passiviteit en leegheid.
Structuur
Het verhaal verloopt chronologisch. Er is sprake van tijdversnelling in de eerste hoofdstukken, Matilda's babytijd en vroege jeugd, om snel tot de kern komen. De ruimtes weerspiegelen de psyche van de personages. Het huis van de Wurmhouts is luidruchtig en felverlicht door de televisie; oppervlakkig en onrust. De bibliotheek is stil en gevuld met boeken; kennis en groei. Het huisje van juffrouw Engels is bescheiden, afgelegen en midden in natuur; rust en veiligheid. De school is dystopisch en heeft een gevangenisachtige setting; controle en tirannie.
Perspectief
Alwetende verteller. De verteller staat an de kand van het kind het spreekt de lezer soms direct toe. Dit creëert een humoristische afstand tot de grommige realiteit (kindermishandeling), waardoor het verhaal dragelijk en satirisch blijft in plaats van puur tragisch.
Over de auteur
Roald Dahl werd op 13 september 1916 geboren in Wales als zoon van Noorse ouders. Zijn jeugd was helaas niet makkelijk. Al op driejarige leeftijd verloor hij vlak na elkaar zijn zusje en zijn vader. Toch zat de jonge Roald vol met kattenkwaad. Zo stopte hij als negenjarig jongetje eens een dode muis in een snoeppot om een onvriendelijke winkelierster te plagen.
Tijdens zijn strenge kostschooltijd kreeg hij vaak straf. Deze nare ervaringen met gemene volwassenen gebruikte hij later als inspiratie voor zijn boeken. Denk maar aan de vreselijke schoolhoofden en leraren in Matilda. Gelukkig had de kostschool ook een mooie kant: de leerlingen mochten soms nieuwe chocolaatjes testen van de Cadbury-fabriek. Hier ontstonden de eerste ideeën voor Sjakie en de Chocoladefabriek.
Roald hield van avontuur en ging na zijn schooltijd in Afrika werken. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd hij gevechtspiloot, maar hij overleefde een zware vliegtuigcrash in de woestijn. Zelf grapte hij later dat deze klap zijn hersenen een creatieve boost had gegeven, waardoor hij zo fantasierijk kon schrijven.
Het gezinsleven van Roald bleef niet gespaard van verdriet. Zijn zoontje raakte zwaargewond door een ongeluk, zijn dochtertje overleed op jonge leeftijd en zijn vrouw raakte in coma na een beroerte. Roald toonde hierbij een enorm warm hart: om hen te helpen, hielp hij zelf medische hulpmiddelen uit te vinden. Toen zijn vrouw na haar coma moeite had met praten en gekke woorden bedacht, inspireerde dit hem tot het grappige taaltje van De GVR.
Vanwege zijn fysieke klachten schreef Roald Dahl zijn verhalen in een speciale stoel in een knus tuinhuisje. Daar trok hij zich terug in zijn eigen fantasiewereld, de wereld waarin ook de slimme Matilda tot leven kwam.
Literaire waarde
Wat dit boek naar mijn mening zo bijzonder maakt is, dat het niet zomaar een eenvoudig kinderverhaal is. Roald Dahl heeft op een drie stromingen met elkaar verweven: het moderne sprookje, de satire en de picareske roman (de schelmenroman). Op het kruispunt van deze drie stromingen krijgt het boek zijn diepere betekenis.
- Het moderne sprookje: hoop en magie in een gewone wereld
Matilda vertoont de klassieke structuur van een sprookje, maar Roald Dahl moderniseert de wetten van dit genre. Klassieke sprookjeselementen: Matilda is het typische “Assepoester”-figuur: een miskend en getalenteerd kind dat opgroeit bij boosaardige surrogaatouders (in dit geval haar biologische ouders die zich gedragen als stiefouders). Juffrouw Bulstronk is de traditionele heks/boze reus en juffrouw Engel is de goede fee. De telekinese van Matilda is het magische element. De modernisering: de magie is hier geen tovenarij met een stafje, maar komt voort uit Matilda’s eigen, onderdrukte intelligentie. Bovendien is de setting niet een ver land hier ver vandaan, maar een saaie, herkenbare Engelse buitenwijk. - De satire: een spiegel voor de volwassenen
Roald Dahl vergroot de slechte eigenschappen van volwassenen enorm uit om te laten zien wat er mis is met de wereld. Neem de ouders van Matilda. Zij staan symbool voor de oppervlakkige consumptiemaatschappij. Ze kijken liever tv dan dat ze een boek lezen en hun hele leven draait om geld en status. Daarnaast gebruikt hij juffrouw Bulstronk om het ouderwetse, strenge schoolsysteem te bekritiseren. Haar straffen zijn natuurlijk absurd, maar ze laten op een humoristische manier zien hoe gevaarlijk machtsmisbruik is. Door deze satire wordt het boek ook voor volwassen lezers interessant; het daagt ons uit om kritisch na te denken over opvoeding en autoriteit. - De picareske roman: de slimme schelm die overleeft
De derde stroming die ik herken, is de picareske roman. Normaal gesproken gaat zo'n verhaal over een volwassen zwerver die zich met list en bedrog door het leven slaat. In dit boek is Matilda de schelm. Ze groeit op in een liefdeloze omgeving en is een buitenstaander, maar in plaats van bij de pakken neer te gaan zitten, gebruikt ze haar slimheid om te overleven. Het boek is opgebouwd uit losse afleveringen waarin Matilda telkens een autoriteitsfiguur te slim af is. Matilda gebruikt haar streken niet om gemeen te zijn, maar om de balans te herstellen. Uiteindelijk lukt het haar om uit haar achtergestelde milieu te ontsnappen, precies zoals een echte schelm dat doet.
Waarom ik dit boek voor de zoveelste keer herlees
De echte literaire waarde van Matilda zit voor mij in de combinatie. Het moderne sprookje zorgt voor de warmte, de magie en de hoopvolle moraal. De satire brengt de humor en de scherpe kritiek op de maatschappij in het verhaal. En de picareske roman zorgt ervoor dat Matilda geen zielig slachtoffer blijft, maar een actieve heldin wordt die haar eigen plan trekt. Door deze drie stromingen samen te brengen, heeft Roald Dahl een tijdloos boek geschreven. Het is een prachtig pleidooi voor de kracht van lezen, kennis en onafhankelijk denken.
Creatieve schrijfopdracht
Lief dagboek,
Ik kan nog steeds nauwelijks geloven wat er vandaag is gebeurd. Het begon allemaal toen Matilda na de les achterbleef. Ze was zo ontzettend geconcentreerd. Opeens bewoog het glas water op mijn bureau. Zomaar, puur door de kracht van haar ogen! Ik wist dat Matilda geniaal was, maar dit grenst aan het onmogelijke. Ze heeft een geheim dat groter is dan de wereld begrijpt. Ik voel een enorme drang om dit bijzonder meisje te beschermen tegen al het kwaad om haar heen. Ik heb haar uitgenodigd om bij mij thuis thee te drinken. Ik hoop dat ik haar kan helpen, want zij helpt mij nu al om weer hoop te hebben.
Illustraties
Quentin Blake is in dit boek geen passieve illustrator, maar een “co-auteur” van de satire. Zijn kenmerkende, krassende en minimalistische tekenstijl versterkt de literaire karikaturen op visuele wijze. Juffrouw Bulstronk wordt getekend met massieve, hoekige en bijna onmenselijke proporties. Dit geeft haar tirannie een fysieke dreiging die de tekstuele satire krachtig neerzet. Matilda wordt daarentegen getekend met fragiele, dunne lijnen, fysiek overschaduwd door grote stapels boeken en volwassenen. Dit creëert een visueel contrast dat het thema van het boek ondersteunt: de kwestbare, intelligente underdog die moet rebelleren in een vijandige wereld.